MILMEDICA

Logo MILMEDICA Centrum Medyczne - przychodnia Warszawa Ursus

MILMEDICA Centrum Medyczne

Wady wymowy u dzieci – przyczyny, leczenie

Mowa służy do odbierania i nadawania komunikatów – wyrażamy potrzeby, emocje, opinie, informujemy o tym, co widzimy, czego doświadczamy i dalej – wchodzimy w interakcje. By komunikacja przebiegała jak najbardziej sprawnie, język mówiony wzbogacamy mimiką i gestem, a dodatkowo odpowiednio intonujemy, akcentujemy, modulujemy głos. Wszelkiego rodzaju odstępstwa od norm realizacji języka mówionego, cały ten proces zakłócają i w praktyce komunikację utrudniają. W przypadku poważnych zaburzeń, mowa może być zupełnie niezrozumiała lub jej zrozumiałość może być w dużym stopniu ograniczona. Konsekwencje – w zależności od wielu czynników – mogą być bardzo poważne. Zaburzenia i wady wymowy u dzieci najczęściej zostają rozpoznane w wieku przedszkolnym czy szkolnym, kiedy kontakty z grupą rówieśniczą są kluczowe w procesie prawidłowej socjalizacji.

Czytaj również: Pediatra – kim jest i czym zajmuje się lekarz dziecięcy?

Wady wymowy i problemy z artykulacją

Niektóre zaburzenia artykulacji mogą przekładać się na trudności w pisaniu i czytaniu, nie wspominając o odległych konsekwencjach np. w postaci niemożności wykonywania pewnych zawodów (wymagających poprawnej, sprawnej artykulacji). Osoba z szeregiem wad wymowy borykać się może – w zależności od etapu, na którym się znajduje – z wieloma problemami życia codziennego. W literaturze logopedycznej wady wymowy określa się zwykle jako: dyslalię. Wadliwa artykulacja może dotyczyć w zasadzie wszystkich dźwięków mowy: samogłosek, samogłosek nosowych i spółgłosek.

Klasyfikacja wad wymowy

Klasyfikacja przyczynowa zaburzeń mowy

Irena Styczek dokonała klasyfikacji zaburzeń mowy ze względu na przyczynę. Wyróżniamy zaburzenia:

  • zewnątrzpochodne (środowiskowe, funkcjonalne). Brak odpowiednich wzorców do nauki prawidłowej realizacji danej głoski czy szeregu głosek, utrudnia dziecku naukę właściwej artykulacji. Dzieci uczą się naśladując, obserwują układ narządów artykulacyjnych mówiącego otoczenia. Wady wymowy u dorosłych często przekładają się zatem na wadliwą artykulację dziecka. W gabinecie często okazuje się, że mama dziecka, u którego diagnozuje się np. seplenienie międzyzębowe, ma ten sam rodzaj dyslalii;
  • wewnątrzpochodne (endogenne). Mogą wynikać np. z niedosłuchów (dyslalia audiogenna) czy zmian anatomicznych aparatu artykulacyjnego (np. wady zgryzu, krótkie wędzidełko, podniebienie gotyckie). Mogą być też warunkowane nieprawidłowościami w ośrodkowym lub obwodowym układzie nerwowym.

Przyczyny mogą być jednak różne, sprzężone, o czym w innej klasyfikacji przyczynowej wspomniał Leon Kaczmarek. Zaliczamy do nich, np. niedosłuch połączony z wadą zgryzu czy nieprawidłowe wzorce uczenia się mowy w najbliższym otoczeniu.

Klasyfikacja ilościowa

Leon Kaczmarek sklasyfikował zaburzenia ze względu na liczbę wadliwie wypowiadanych fonemów. W tym przypadku wyróżniamy dyslalię:

  • jednoraką – gdy nieprawidłowa jest realizacja jednej głoski (np. wada wymowy r),
  • wieloraką – gdy zaburzona jest realizacja kilku głosek (np. szeregu s, z, c, dz oraz r),
  • całkowitą – gdy nieprawidłowości jest tak dużo, że niemal całkowicie utrudniają zrozumienie mowy.

Ponadto logopeda określa, czy mamy do czynienia z:

  • deformacją głoski – wadliwa jej realizacja;
  • substytucją głosek – np. j zamiast l, l zamiast r – zwykle trudniejsza artykulacyjnie głoska zastępowana jest łatwiejszą;
  • głoska może też nie występować wcale – nie występuje żadna inna głoska w zamian. Mówimy wówczas o elizji głosek – opuszczaniu głoski.

Co istotne – zastępowanie głoski inną, bądź też zupełny brak danej głoski w wymowie, może mieścić się w normie rozwojowej – zatem np. ś wypowiadane zamiast s u dziecka trzyletniego może być przejściowe. O tym, czy terapia jest konieczna, decydować powinien specjalista.

Jakie są najczęstsze wady wymowy u dzieci? Rodzaje wad wymowy u dzieci

leczenie wad wymowy u dziecka

Wielu z Was zadaje sobie teraz pewnie pytania – jakie mogą być wady wymowy? Jakie są najczęstsze wady wymowy dzieci w wieku przedszkolnym? Poniżej omówię najczęściej spotykane zaburzenia wymowy.

Seplenienie (sygmatyzm)

Nieprawidłowa realizacja głosek trzech szeregów:

  • syczącego: c, dz, s, z;
  • ciszącego: ć, dź, ś, ź;
  • szumiącego: cz, dż, sz, rz.

Jednym z najczęściej diagnozowanych jest seplenienie międzyzębowe. Język w czasie artykulacji wysuwa się między zęby, co uznawane jest za wadliwą realizację głosek trzech wyżej wymienionych szeregów. Logopeda w trakcie diagnozy bardzo często rozpoznaje także wadliwie realizowane głoski przedniojęzykowo–zębowe: t, d, n oraz l.

Co istotne – seplenienie nigdy nie jest normą rozwojową i zawsze powinno podlegać terapii!

Rotacyzm (reranie) – wady wymowy /r/

Rotacyzm, to nic innego jak nieprawidłowa wymowa głoski r. R to głoska trudna i wyjątkowa – by wybrzmiała prawidłowo, wymaga wprowadzenia języka w stan wibracji. Przednia część języka powinna dotykać wałka dziąsłowego za górnymi zębami i… chwilę drgać (w praktyce czubek języka jeden lub dwa razy uderza o wałek dziąsłowy).

Najwcześniej głoskę tę opanowują czterolatki, czasem jednak dopiero w 6. roku życia głoska r pojawia się w słowniku dziecka. W przypadku wymowy głoski r za normę rozwojową (do 6. roku życia) uważa się zastępowanie „r”, głoskami łatwiejszymi – najczęściej głoską l, ale także np. głoskami v czy d. Jeśli obserwowane są postępy, logopeda taki stan możne uznać za przejściowy i niewymagający terapii.

Najbardziej niepokojące i zwykle wymagające terapii są wszelkie deformacje głoski „R” (rotacyzm właściwy). Chodzi o zamianę prawidłowo brzmiącego r, na inny dźwięk np. r francuskie lub gardłowe, w trakcie wymawiania których wibracja występuje w niewłaściwym miejscu, np. na tylnej ścianie gardła. Rzadziej diagnozowane są między innymi:

  • rotacyzm policzkowy – drgają policzki,
  • rotacyzm wargowy – drgania spowodowane są przez zbliżanie warg do siekaczy górnych lub dolnych
  • reranie podniebienne – drganie wywołuje wibracja tylnej części języka po zbliżeniu do podniebienia miękkiego.

Lambdacyzm (lelanie)

Wada wymowy polegająca na niewłaściwej wymowie głoski l. W ramach lambdacyzmu właściwego (a zatem gdy mowa o deformacji głoski), ze względu na miejsce realizacji wadliwego dźwięku najczęściej stwierdzany jest typ międzyzębowy – język w trakcie artykulacji głoski l wysuwa się w przód, między zęby.

Wada wymowy głoski l zwykle bywa sprzężona z innymi wadami – nieprawidłową realizacją głoski r czy seplenieniem.

Kappacyzm, gammacyzm, hittacyzm

Wady wymowy związane z wymową trzech głosek tylnojęzykowych: k, g, h. Najczęściej wady te występują łącznie. W czasie artykulacji tych głosek pracuje bowiem ta sama część języka – tylna.

Głoska k zwykle zastępowana jest głoskami t lub p. Zamiast kotka mamy totka. Nieprawidłowa realizacja głoski g wiąże się zwykle z zastępowaniem jej przez głoskę d. Zamiast głowy mamy dłowę. Głoska h zwykle zastępowana jest głoską f. Zamiast chusteczki mamy fusteczkę.

Mowa bezdźwięczna

Dotyczy nieprawidłowego wypowiadania tych głosek (dźwięcznych), które mają swoje bezdźwięczne odpowiedniki: W, Z, Ż, Ź, DZ, DŻ, DŹ, B, D, G. Na przykład głoska w wymawiana jest jak f, z jak s, d jak t itp.

To bardzo specyficzny rodzaj dyslalii – podczas artykulacji głosek dźwięcznych pracują fałdy głosowe, w przeciwieństwie do artykulacji tych bezdźwięcznych – fałdy wówczas pozostają w spoczynku, nie stykają się.

Inne rodzaje zaburzeń i wad wymowy występujące u dzieci

Oczywiście to nie wszystkie rodzaje wad wymowy u dzieci. Spotykamy również między innymi:

  1. rynolalię (nosowanie),
  2. jąkanie,
  3. betacyzm (nieprawidłowa wymowa głoski b).

Jakie są najczęstsze przyczyny zaburzeń i wad wymowy u dzieci?

Historia każdego pacjenta jest inna. Taka sama wada stwierdzana u kilku różnych dzieci może mieć zupełnie inne przyczyny. Kluczowe jest indywidualne podejście do pacjenta oraz czujność w rozpoznawaniu ewentualnych dodatkowych trudności, mogących utrudniać skuteczną terapię logopedyczną.

Istotna jest zatem trafna diagnoza, której postawienie może zająć więcej, niż jedno spotkanie w gabinecie logopedycznym. Bardzo często dopiero w trakcie pracy z pacjentem (ćwiczeń oddechowych, fonacyjnych, artykulacyjnych), specjalista dostrzega pewne nieprawidłowości, które okazują się kluczowe w samym procesie diagnozy. Poniżej przedstawię najczęstsze przyczyny wad wymowy.

Zaburzenia w ruchach narządów mowy

  • Nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka

Język w spoczynku (czyli w czasie snu, gdy nie mówimy, nie żujemy itp.) powinien utrzymywać się przy podniebieniu twardym, jego koniec dotyka granicy z przednimi zębami. Logopeda, stwierdzając nieprawidłową pozycję spoczynkową języka, zazwyczaj obserwuje język leżący na dnie jamy ustnej, który łatwo wysuwa się między łuki zębowe.

  • Rozszczepy i wady zgryzu a wady wymowy

Do grupy związanej z nieprawidłową budową aparatu mowy zaliczamy między innymi:

  1. tyłozgryz,
  2. przodozgryz,
  3. nieprawidłową budowę podniebienia (np. podniebienie gotyckie),
  4. braki w uzębieniu.

Zwykle, gdy rozwój aparatu mowy nie jest prawidłowy, konieczna jest konsultacja (lub stała współpraca w czasie terapii logopedycznej) z ortodontą lub stomatologiem.

  • Obniżone lub zwiększone napięcie mięśniowe w obrębie twarzoczaszki

Ten problem wad wymowy może być spowodowany niewłaściwym napięciem mięśnia okrężnego ust czy języka.

  • Skrócone wędzidełko podjęzykowe (ankyloglosja) lub wargi górnej

Logopeda może skierować dziecko na podcięcie wędzidełka. Zabieg ten przeprowadzają laryngolodzy dziecięcy lub stomatolodzy. Pierwsze symptomy ankyloglosji można zauważyć już u noworodka – dziecko ma problem ze złapaniem sutka matki oraz efektywnym pobieraniem pokarmu, często się krztusi, występuje problem z dobraniem odpowiedniego smoczka do butelki.

Nieprawidłowości w przebiegu czynności prymarnych

  • Nieprawidłowe połykanie

Prawidłowy sposób połykania powinien utrwalić się do 3. roku życia dziecka. Jak wygląda właściwy akt połykania? Czubek języka ustawia się kilka milimetrów za górnymi siekaczami, masa języka zbliża się do podniebienia – tworzy się coś na kształt miseczki. Czubek języka w czasie połykania nie powinien dotykać zębów, czy wychodzić między zęby. Usta są rozluźnione.

Wcześniej występować może połykanie typu tzw. niemowlęcego (czasem nazywane połykaniem infantylnym) – język spoczywa wówczas na dnie jamy ustnej, czubek języka naciska na zęby od wewnątrz, a tył języka przenosi pokarm w kierunku gardła. Towarzyszy temu charakterystyczne zaciskanie warg (ten typ połykania dobrze obrazuje sposób, w jaki niemowlę ssie pierś matki). Logopeda w czasie diagnozy może stwierdzić utrwalony sposób połykania niemowlęcego, co może stanowić przyczynę (lub jedną z przyczyn) występowania zaburzeń i wad mowy.

  • Ssanie kciuka, czy ssanie smoczka zbyt długo (parafunkcje)

Warto pamiętać, że najlepszy czas na odstawienie smoczka to okres między 12. a 18. miesiącem życia.

  • Nieprawidłowe nawyki żywieniowe i akcesoria do karmienia

Prawidłowy rozwój aparatu mowy mogą utrudniać: papkowate konsystencje pokarmów, stosowanie kubków niekapków, czy zbyt długie podawanie mleka w butelce. Okres między 15. a 18. miesiącem życia to ostateczny czas na rozstanie z butelką. Dziecko powinno spożywać posiłki o zróżnicowanej konsystencji, ważny jest trening – odgryzania i żucia. Mus w tubce nie zastąpi owocu, nad którego zjedzeniem dziecko musi się zdecydowanie więcej napracować.

Dyslalia słuchowa i zaburzenia kinestetyczne

  • Problemy z funkcjonowaniem narządu słuchu

W jaki sposób problemy ze słuchem mogą wpływać na naukę mowy u dzieci? Ważne jest określenie rodzaju niedosłuchu, stopnia ubytku, czasu jego powstania.

Pierwsze nieprawidłowości obserwuje się już w okresie niemowlęcym – dziecko nie gaworzy (brak sylab otwartych typu: ma, ba, pa, ta) lub dźwięki przez nie wydawane są bardzo zniekształcone lub monotonne, czasem krzyk i pisk zastępuje artykulację sylab. Prowadzi to do opóźnienia rozwoju mowy, a kolejno, na późniejszych etapach rozwoju – zaburzeń artykulacji.

Terapię, rehabilitację dziecka z niedosłuchem powinien prowadzić zespół specjalistów. Im wcześniej wykryte nieprawidłowości, tym większe szanse na skuteczną terapię.

Inne przyczyny wad wymowy u dzieci

  • Nieprawidłowy tor oddechowy

Dziecko ma stale rozchylone usta, oddycha torem ustnym, zamiast nosowym. W przypadku wad wymowy związanych z nieprawidłowym torem oddechowym, rodzice często zgłaszała, że dziecko nocą chrapie, czy sapie. W przypadku problemów laryngologicznych (przewlekłe infekcje, alergie, trzeci migdał) konieczna jest konsultacja z laryngologiem dziecięcym.

  • Zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego

Logopeda przy wsparciu innych specjalistów (neurologa czy psychologa) może postawić diagnozę: afazja rozwojowa. To „niedokształcenie mowy typu korowego” wynika z uszkodzeń pewnych struktur mózgowych, często są to mikrourazy, których przyczynę trudno ustalić.

Gdy dziecko nie mówi lub mówi bardzo słabo, ale rozumie mowę mówimy o afazji rozwojowej motorycznej/ruchowej (typu ekspresyjnego). Afazja rozwojowa typu percepcyjnego (sensoryczna) diagnozowana jest wtedy, gdy ograniczone jest rozumienie mowy otoczenia, a mowa czynna choć występuje – jest niewyraźna i trudno zrozumiała dla otoczenia (dziecko mówi własnym językiem).

Połączenie dwóch powyższych typów specjaliści określają jako afazję rozwojową motoryczno-sensoryczną (typ mieszany) – dziecko nie mówi i nie rozumie mowy otoczenia

  • Nieprawidłowe wzorce mowy w najbliższym środowisku dziecka

Wada wymowy u dzieci często powiązana jest z istnieniem problemu wad wymowy u rodzica lub opiekuna. Problemy logopedyczne u dzieci mogą wynikać również z występowania wad wymowy w grupie rówieśniczej (rodzeństwo, koledzy).

Do pozostałych zaliczamy między innymi:

  • niepełnosprawność intelektualną,
  • przyczyny psychologiczne, emocjonalne,
  • problem z koncentracją uwagi na dźwiękach mowy

Leczenie wad wymowy u dzieci

Każda niepokojąca nieprawidłowość powinna być oceniona przez specjalistę. Dysponując odpowiednimi narzędziami diagnostycznymi, na podstawie przeprowadzonego wywiadu i obserwacji, logopeda może określić, czy rzeczywiście mamy do czynienia z wadą wymagającą terapii, czy też leczenie zaburzeń i wad wymowy nie jest konieczne, ponieważ mieści się w normie rozwojowej – a zatem wiek dziecka uprawnia go jeszcze do „nieradzenia” sobie z prawidłową artykulacją danej głoski (bądź jej zastępowania czy braku występowania w ogóle).

Prawidłowy rozwój mowy u dzieci a normy wiekowe

  • Ukończony 3. rok życia – wszystkie samogłoski i większość spółgłosek: a, ą, b, b’, ć, d, dź, e, ę, f, f’, g, g’, h, h’, i, j, k, k’, l, l’, ł, m, m’, n, ń, o, p, p’, ś, t, u, w, w’, y, ź (apostrof przy głosce oznacza jej zmiękczenie p’=pi)
  • Ukończony 4. rok życia – pojawia się szereg syczący: c, dz, s, z;
  • Ukończony 5. rok życia – pojawia się szereg szumiący: sz, ż, cz, dż. Powinna pojawić się także głoska r, czasem dziecko potrzebuje więcej czasu na jej artykulację – ostateczny moment to 6. rok życia.

Jakie ćwiczenia stosujemy w terapii wad wymowy?

Terapia wad wymowy najmłodszych dzieci przebiega w formie zabawy. Logopeda wplata ćwiczenia w atrakcyjne dla dziecka aktywności, odpowiednio dla wieku pacjenta je obudowuje. Przestrzeń gabinetu powinna być dla ćwiczącego bezpieczna i komfortowa. Samopoczucie pacjenta, jego motywacja i skupienie bez wątpienia są priorytetem. Zniechęcony, znudzony, czy przestraszony mały człowiek odmówi jakiejkolwiek współpracy. Terapia tej samej wady wymowy u każdego pacjenta przebiegać będzie inaczej – metody i narzędzia są dobierane indywidualnie i na bieżąco modyfikowane.

Co i jak ćwiczymy, aby pozbyć się wady wymowy? Oto kilka podstawowych grup ćwiczeń:

  • ćwiczenia oddechowe – wypracowujące prawidłowy tor oddechowy, np.: dmuchamy bańki, wiatraczki, piórka, przenosimy słomką piłeczki, zdmuchujemy świeczki;
  • ćwiczenia artykulacyjne – usprawniające motorykę aparatu mowy. Rozgrzewamy język, wargi, żuchwę i podniebienie miękkie, np.: kląskamy, parskamy, cmokamy, parkujemy język za zębami;
  • ćwiczenia fonacyjne – rozluźniające mięśnie krtani, wyrabiające prawidłowe nastawienie głosu, np.: wypowiadamy samogłoski tak, jakby płynęły: aaaa, a potem jakby skakały na trampolinie a a a a;
  • ćwiczenia ogólnorozwojowe – manualne i twórcze, np.: rysowanie, kolorowanie, wycinanie, malowanie szlaczków, wklejanie naklejek, stawianie pieczątek, budowanie i granie;
  • ćwiczenia lewopółkulowe – rozwijające umiejętność analizy i porządkowania. Układamy szeregi, sekwencje, czy kody. Wykorzystujemy różne przedmioty, o różnych kształtach i kolorach;
  • ćwiczenia słuchowe – stymulujące funkcje słuchowe, rozwijające słuch fonematyczny (umiejętność odróżniania od siebie głosek). Rozpoznajemy rodzaje i źródła dźwięków, wykorzystujemy instrumenty, tańczymy i śpiewamy.

A co w sytuacji, gdy sama terapia logopedyczna nie wystarcza na problemy logopedyczne u dzieci? Co możemy jeszcze zrobić, żeby rozwój mowy przebiegał prawidłowo? Leczenie wad wymowy i problemów z artykulacją można wesprzeć, np. terapią integracji sensorycznej czy terapią Alfreda Tomatisa (stymulacja neurosensoryczna).

Wady wymowy i ich przyczyny – podsumowanie

Jak już wspomniałam w artykule, same zaburzenia i wady wymowy u dzieci przedszkolnych, jak i ich przyczyny, mogą być różne. Zależnie od rodzaju zaburzeń i wad wymowy u maluchów – terapia logopedyczna może być wymagana. Jeśli zauważasz, że rozwój dziecka nie idzie w parze z rozwojem mowy – zgłoś się do specjalisty! Logopeda Warszawa Ursus zapewni wsparcie oraz pomoże pozbyć się wad wymowy. Najgorsze, co może się przydarzyć dziecku to bagatelizowanie wad wymowy przez opiekuna. Centrum Medyczne Ursus to miejsce, gdzie wspólnie zapobiegamy wadom wymowy i wygrywamy walkę z nieprawidłową wymową!

MILMEDICA Centrum Medyczne

polecane artykuły

pozytywny wynik HPV – co dalej?
GINEKOLOGIA
lek. Katarzyna Kajurek

Pozytywny wynik HPV – co dalej?

Na kontrolnej wizycie ginekologicznej lekarz zaproponował wykonanie testu w kierunku HPV DNA. Nie wiesz, co mówi wynik testu w kierunku HPV? Otrzymałaś pozytywny wynik testu

Kontynuuj czytanie

Blibliografia

Demelowa Genowefa. Elementy logopedii. Warszawa 1979, s. 30-53.

Ostapiuk Barbara. Zaburzenia dźwiękowej realizacji fonemów języka polskiego – propozycja terminów i klasyfikacji, w: Logopedia. Teoria Zaburzeń Mowy, red. Grabias Stanisław, Kurkowski Marek, Lublin 2014.

Pluta – Wojciechowska Danuta. Zaburzenia czynności prymarnych i artykulacji, Bytom 2018.

Sołtys-Chmielowicz Anna. Klasyfikacje zaburzeń mowy, w: Logopedia. Teoria Zaburzeń Mowy, red. Grabias Stanisław, Kurkowski Marek, Lublin 2014.

Styczek Irena. Logopedia. Warszawa 1979, s.250-252.

https://www.polskietowarzystwologopedyczne.pl/wp-content/uploads/2021/05/115-122-Soltys-LOGOPEDIA-przerobka-28-2000-m.pdf (dostęp on-line: październik 2023).

http://logoekspert.pl/wady-wymowy/ (dostęp on-line: październik 2023).

https://wzorowawymowa.pl/czym-jest-wzorowa-wymowa/ (dostęp on-line: październik 2023).

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Scroll to Top